
Fizik kimyo
Fizik kimyo - kimyoviy hodisalarni tushuntirish va ularning qonunlarini fizikaning umumiy prinsiplari asosida aniqlab berish bilan shugkullanadigan fan sohasi. Kimyoviy termodinamika, kimyoviy kinetika, kataliz, sirt hodisalari, eritmalar, kvant kimyosi haqidagi tallimotlar, molekulalar, ionlar, radikallarning tuzilishi va xossalari to'gkrisidagi tallimotlar F.k.ning asosiy bo'limlari hisoblanadi. F.k. deyarli mustaqil bo'lim sifatvda elektro'imyo, foto'imyo, kristallo'imyo, radiatsion kimyo, fizik kimyoviy analiz kabi bo'limlarni ham o'z ichiga oladi.
1840 y.da G.I.Gess F.k.ning asosiy krnunlaridan biri -kimyoviy o'zgarishlarda issiklik yigkindisining doimiyligini kashf kildi. 19-a. o'rtalarida P Bertlo va daniyalik termo'imyogar X.Tomsen reaksiya issiqliklari haqidagi tasavvurlari bilan F.k.ga katta hissa qo'shdilar. Nemis olimi V. Ostvald 1887 y. Leypsig universitetida ilk bor F.k. kafedrasini tashkil qildi.
F.k. 19-a. oxirlarida mustakil fan sifatida ajralib chikdi. F.k.ning 19-a.
ning 2yarmi va 20-a. boshlarida rivojlanishining o'ziga xos tomoni makroskopik, yalni bevosita tekshirilayotgan sistema va jarayonlarni o'rganishdan iborat bo'ldi. Ideal gazlar holat tenglamasi uzilkesil aniklab berildi (B. Klapeyron, S.I.Mendeleyev). Termodinamika qrnunlari kimyoviy va fazalar muvozanatlariga tatbiq etildi (J.Gibbs, Ya.VantGoff, V.Nernst, A.Le Shatelye, N.S.Kurnakov, G.Tamman), makroskop ik kinetika asoslari (K.Guldberg, P.Vaage, N.I.Beketov, Ya.VantGoff) ishlab chiqildi, reaksiyaning aktivlanish energiyasi xakidagi tasavvur kiritildi (S. Arrenius). M.Faradey asos solgan kataliz haqidagi tasavvur yanada rivojlantirildi. Adsorbsiyaning asosiy krnunlari talriflab berildi (J.Gibbs). Suyultirilgan eritmalarning termodinamik nazariyasi olgka suriddi (F.Raull, Ya.VantGoff, S.P.Konovalov). Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi yaratildi (S.Arrenius). Galvanik elementlar uchun elektrod potensiallari tushunchasi kiritildi (V. Nernst). F.k.ningshutaraqqiyot bosqichida qo'lga kiritilgan tadqiqot natijalari sanoatga tatbiq etildi (ammiak sintezi, tuz qazib olish, balzi metallurgiya jarayonlari, haydash, rektifikatsiya va b.).
19-a. oxiri va 20-a. boshlarida tibbiyot fanlari sohasidagi yirik kashfiyotlar - rentgen nurlari, elektron, radioaktivlik hodisasining ochilishi, spektroskopiyaning rivojlanishi F.k.ning yangi bosqichi uchun zamin bo'ldi. Elektronlarning atom va molekulalarda harakatlanishi qonunlarining (kvant mexanika krnunlari) ochilishi kvant kimyosining paydo bo'lishiga olib keldi, bu o'z navbatida, kimyoviy bogklanish, valentlik, kimyoviy birikmalarning tuzilishini yangicha talkin qilib berishga imkoniyat tugkdirdi.
F.k. turli fizikaviy eksperimental tadqiqot usullaridan foydalanib, kimyoviy reaksiyalarning molekulyar mexanizmini mufassal tushuntirib berdi. F.k. anorganik, organik va analitik kimyo sohasidagi tadqiqotlar uchun xam, kimyoviy texnologiyaij ishlab chiqarish uchun ham nazariy asos bo'dsi. 20-a.ning 50- 70-y.larida F.k.ning ko'pgina sohalari tez rivojlandi va molekulalar, ionlar, radikallarning turli fizikkimyoviy jarayonlardagi tabiatini muftassal o'rganadigan yangi yo'nalishlar vujudga keldi. Dissotsiatsiya, ionizatsiya va fotoionizatsiya energiyasi tadqiq qilindi. Elektr razryadlaridagi reaksiyalar, quyi trali plazmadagi jarayonlar (plazmalar kimyosi), sirt hodisalarining qattiq jismlar xossalariga talsiri (fizik kimyoviy mexanika) muvaffaqiyatli o'rganildi, polimerlar F.k.si gazlar elektro'imyosi va b. rivojlandi. o'zbekistonda F.k.ning rivojlanishida ~Q.U.Usmonov, h.R.Rustamov, N.A.Parpiyev va b.ning xizmatlari katta.
Adabiyot
Etki n s P., Fizicheskaya ximiya, per. sang.,t. 12, M., 1980;
Axmerov K,., o'zbekiston kimyogarlarining muvaffaqiyatlari, T., 1987;
Rustamov H.R., Fizik kimyo, T., 2000.
Qudrat Axmerov.
Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
